Екстремните горештини не ја убиваат само желбата за активност и за живот воопшто; сè повеќе докази укажуваат дека можат сериозно да го нарушат функционирањето на мозокот, да предизвикаат напади, делириум и влошување на постојните ментални нарушувања.
Кога температурата на воздухот ќе го надмине прагот на издржливост, а клима-уредите едвај работат под оптоварување, медиумите најчесто се фокусираат на предупредувања за лица со срцеви проблеми и совети за избегнување на дехидрирачки колапс. Но, често се заборава на мозокот – органот кој прв почнува да покажува знаци на топлотен стрес и кој, според научниците, е далеку потермочувствителен отколку што сме мислеле досега.
Неколку понови истражувања даваат докази за неповолното дејство на високите температури врз мозокот, сугерирајќи дека топлотните бранови буквално можат да ги преоптоварат невронските мрежи, да ја нарушат рамнотежата на сигналите и да предизвикаат напади кај почувствителните лица.
Жештина, мозок и напади – што велат истражувањата?
Во јули 2025 година, истражувачки тимови од ирскиот центар FutureNeuro и Меѓународната лига против епилепсија (ILAE) објавија нови сознанија за директното влијание на топлината врз мозочната активност. Се покажало дека при високи температури доаѓа до засилено и синхронизирано избивање на електрични сигнали меѓу невроните – модел карактеристичен за епилептични напади. Овој тип на невронска хиперактивност, ако се засили доволно, може да создаде услови во кои цели мозочни региони ја губат координацијата и функционираат на начин кој во неврофизиологијата се препознава како патолошки.
Научниците објаснуваат дека кога температурата на мозокот ќе надмине 39 степени, нервните клетки престануваат да реагираат на вообичаените инхибиторни сигнали и почнуваат масовно и синхронизирано да испраќаат импулси. Оваа електрична нерамнотежа кај чувствителни лица може да предизвика низа симптоми – од блага збунетост и дезориентација до сериозни епилептични напади. Особено ранливи се лицата со генетски предиспонирани форми на епилепсија, како синдромот на Драве – наследна и тешка форма на епилепсија што се појавува во првата година од животот и често не реагира на стандардните терапии.
Кај овие лица, топлотниот стрес многу брзо може да предизвика влошување на симптомите, бидејќи нивната невронска мрежа и без дополнителни дразби функционира на работ на возбуда. Во такви услови, дури и мало зголемување на температурата може да биде доволно за да се активира напад. За нив, високата температура не е само непријатност или дополнителен напор, туку сериозен физиолошки стресор.
Како мозокот реагира на топлотен стрес?
Мозокот троши околу една петина од вкупната енергија на телото – постојано, без пауза и без резерва. Невронските мрежи мораат да одржуваат прецизна рамнотежа на електрохемиските сигнали, каде што секој импулс, секоја синапса и секој јонски канал има своја улога. Зголемената температура ја нарушува таа рамнотежа: го забрзува метаболизмот на невроните, ја зголемува нивната потреба за кислород и гликоза, ги прави јонските канали почувствителни, а сигнализацијата поконфузна. Синапсите стануваат премногу активни, а инхибиторните механизми попуштаат. Резултатот е дестабилизација на целиот систем.
Дополнително, топлотниот стрес го нарушува функционирањето на хипоталамусот – центарот за регулација на телесната температура. Кога хипоталамусот ќе го загуби надзорот, телото веќе не прави разлика меѓу „нормална“ и опасна топлина, а мозокот останува без клучната повратна информација која го штити од прегревање.
Ако високата температура трае подолго, проблемите се продлабочуваат. Се зголемува пропустливоста на крвно-мозочната бариера – заштитниот филтер што нормално го штити мозокот од штетни материи – па во мозокот навлегуваат молекули што не треба да се наоѓаат таму. Се ослободуваат воспалителни медијатори, се зголемува оксидативниот стрес и расте ризикот од трајни оштетувања на невронското ткиво. Накусо – мозокот под долготрајно прегревање не станува само „поспор“. Тој влегува во состојба на физиолошка опасност.
Кои се најранливи?
Најголем е ризикот кај оние чиј нервен систем е веќе ослабен: деца со историја на фебрилни конвулзии, постари лица со невродегенеративни болести, луѓе со епилепсија и сите што земаат лекови кои ја отежнуваат терморегулацијата – вклучително антипсихотици, антихолинергици и седативи.
Особено се ранливи лицата кај кои се присутни повеќе фактори истовремено – на пример, стари лица со деменција кои земаат психотропни лекови и живеат без клима-уред. Кај нив, и краткотрајна изложеност на жештина може да предизвика збунетост, губење на свест или напади.
Кај лица со мултиплекс склероза, дури и зголемување од половина степен може да предизвика влошување на симптомите. Тоа е т.н. Утхофов феномен: топлината ја забавува проводливоста на нервните влакна, па се појавуваат симптоми како слабост, проблеми со рамнотежата или заматен вид – иако болеста реално не напредува.
Кај Паркинсонова болест, жештината дополнително ја нарушува веќе компромитираната автономна регулација на крвниот притисок, зголемувајќи го ризикот од губење свест. Кај Алцхајмерова болест, често се зафатени и центрите за жед и регулација на температура, што ја зголемува склоноста кон дехидрација, делириум и когнитивно влошување.
Ни лицата со ментални болести не се изземени од ризик – особено ако живеат сами, во лоши социјални услови, без пристап до климатизација или други мерки за разладување. Жештината лесно ја нарушува веќе кревката рамнотежа кај нив.
Климатските промени и мозокот – невидлива закана
Експертите од ILAE и FutureNeuro предупредуваат дека мозокот често е изоставен од стратегиите за здравствени интервенции при климатски екстреми, иако е еден од најосетливите и најкомплексни системи во телото. Јавноздравственото планирање најчесто се фокусира на срцето, белите дробови и бубрезите, делумно затоа што нивната функција полесно се мери и побрзо се манифестира преку акутни компликации. Но, игнорирањето на невролошките ефекти од екстремната жештина може да има сериозни долгорочни последици – и за поединците и за здравствениот систем.
Мозокот мора да има еднаков приоритет во одговорите на климатските екстреми. Потребно е да се развијат специфични насоки за рано препознавање и следење на невролошките симптоми при топлотни удари, со особено внимание на атипични и благи форми на когнитивни промени кои лесно се превидуваат – како збунетост, промени во говорот, ирационално однесување или субјективни симптоми како „магла во глава“ и необјаснива раздразнетост.
Се предлага и поширока примена на напредни дијагностички алатки како функционална магнетна резонанца и спектроскопија (fMRI и MRS), кои овозможуваат увид во мозочната активност и метаболизмот во реално време, дури и пред да се појават клинички симптоми. Исто така, континуирано следење на температурата на мозокот кај хоспитализирани пациенти – особено во интензивна нега и кај ризични од делириум – треба да стане стандардна практика за време на топлотни бранови.
Вештачката интелигенција може да има клучна улога во обработка на големи количини податоци од различни извори – од витални знаци и лабораториски резултати до временски услови – за навремено идентификување на ризични лица. Алгоритми тренирани на клинички и еколошки податоци можат да овозможат персонализирани предупредувања и интервенции, со што би се намалила потребата за итна нега и би се подобрил исходот.
Што можеме да направиме?
Ако знаеме каде ќе има топлотен бран, треба да знаеме и кого најверојатно ќе го погоди невролошки – и да реагираме навреме. Раните симптоми на топлотен стрес на мозокот често се тивки: блага главоболка, необична поспаност, промени во расположението, тешкотии со концентрација. Дури подоцна доаѓаат збунетост, влошување на познати невролошки состојби и промени во однесувањето. Не е секој колапс срцев – некои се мозочни.
Затоа е важно да се препознае кога некому „му е жешко во главата“. Не кога веќе се онесвести, кога погледот му забегува, говорот се забавува и однесувањето станува чудно. Таквите сигнали не смеат да останат незабележани – особено кај деца, постари лица и оние со невролошки и психијатриски дијагнози.
Ова мораат да го имаат на ум здравствените работници: во летните горештини, конфузен и збунет пациент можеби не е таков „поради старост“, туку затоа што мозокот му е на работ од прегревање.
Општеството мора да почне да размислува за „топлотно здравје на мозокот“ – во здравството, архитектурата, урбанизмот и социјалните услуги. Бидејќи ако асфалтот се топи на 50 степени, мозокот може да „прокрчка“ и многу порано – само што тоа не го забележуваме веднаш, а последиците може да бидат далеку посериозни и потрајни.
