Научниците потврдуваат дека ротацијата на Земјата се забавува од година во година, што директно го продолжува денот.
Ако некој од вас слушнал дека Земјата наскоро ќе има денови од 25 часа, тоа може да звучи точно. Самата идеја не е погрешна: научниците навистина очекуваат ротацијата на Земјата да продолжи да се забавува. Она што често се губи во таа приказна е темпото. Тие промени се одвиваат толку бавно што остануваат незабележливи во секојдневниот живот. Ниту еден часовник одеднаш нема да задоцни, ниту пак календарите ќе треба да се преработуваат.
Станува збор за суптилни поместувања кои се мерат низ децении и векови со инструменти што ретко кој од нас ги гледа. Приказната не е за драматична промена на начинот на кој функционира времето, туку за ситни поместувања поттикнати од гравитацијата, водата и мразот, кои тивко се наталожуваат во временски размери далеку поголеми од еден човечки живот.
Денот изгледа стабилен затоа што животот е организиран околу него. Меѓутоа, тоа е само еден начин да се дефинира денот. Ако ротацијата на Земјата се мери во однос на далечните ѕвезди, се добива нешто пократка единица – сидерички ден. Разликата постои затоа што Земјата истовремено и се врти и се движи по својата орбита. За Сонцето повторно да биде на истото место на небото, планетата мора да се заврти малку повеќе.
Зошто деновите на Земјата полека се продолжуваат?
Ниту соларниот ден не е совршено стабилен. Тој благо се продолжува и скратува, но на многу долга временска скала постои јасен тренд: деновите дефинитивно стануваат подолги.
Месечината игра клучна улога во ова забавување. Нејзината гравитација ги влече океаните, создавајќи плимни бранови кои не го следат совршено положбата на Месечината, бидејќи триењето го забавува движењето на водата. Тоа триење одзема мал дел од ротационата енергија на Земјата. Како што енергијата се губи, ротацијата се забавува, а дел од енергијата се пренесува на Месечината, поради што таа полека се оддалечува од Земјата. Наједноставната споредба е столче што се врти додека ногата ја допира подлогата: вртењето продолжува, но сè побавно.
Научниците исто така ги следат промените на масата на површината на Земјата. Податоци подолги од 120 години покажуваат дека топењето на мразот, повлекувањето на подземните води, намалувањето на глечерите и порастот на нивото на морињата ја менуваат распределбата на масата на планетата. Кога големи количини вода се префрлаат од копното во океаните, рамнотежата на Земјата се менува. Тоа предизвикува благо поместување на оската на ротација, т.н. поларно движење, и го продолжува денот за многу мала временска вредност. Од околу 2000 година овие промени се забрзуваат, а истражувачите ги поврзуваат со забрзаното топење на Гренланд и Антарктикот.
Некогаш промените во ротацијата се следеле преку набљудување на привидното движење на ѕвездите. Денес се користат многу попрецизни методи, вклучувајќи мерење на радио-сигнали од далечни квазари и ласерско следење на сателити. Со помош на методи на машинско учење, научниците ги раздвоиле влијанијата на различни фактори во период подолг од 12 децении. Поголемиот дел од повторливите колебања се поврзани со водата, мразот, глечерите и морските промени, додека помал дел потекнува од внатрешноста на планетата.
Дали човекот е одговорен за сè? Одговорот е сложен. Природните климатски циклуси отсекогаш ги обликувале овие промени, но последните децении покажуваат силна врска меѓу човечката активност и забрзаното губење на масата на мразот и подземните води. Природните ритми и понатаму постојат, но човечкото влијание сега додава дополнителна тежина на вагата.
Кога Земјата навистина би можела да достигне ден од 25 часа? Тука се губи перспективата. Не постои година што треба да се обележи во календарот. Според сегашното разбирање на системот Земја–Месечина, преминот кон ден од 25 часа би можел да трае околу 200 милиони години. Тоа е толку далеку што нема никакво практично значење за луѓето или општеството. Идејата е реална, но временската рамка е речиси незамислива.
Засега, должината на денот се менува на ниво од неколку милисекунди. Тивко. Речиси незабележливо.
