Астронаутите кои учествуваа во приватната мисија Fram2 Crew Dragon во 2025 година ги направија првите медицински рендгенски снимки во историјата во вселената. Минијатурниот рендгенски апарат би можел значително да ги подобри можностите за здравствена грижа на астронаутите, откако успешно беше тестиран во орбитата.
Освен за откривање скршеници на Месечината, оваа технологија би можела да се користи и во мали градови и села во руралните средини, овозможувајќи понапредна медицинска грижа далеку од големите болници.
Во поголемиот дел од вселенската ера, астронаутите за дијагностицирање повреди имаа пристап само до ултразвучни уреди. За разлика од ултразвукот, кој бара медиум низ кој се шират звучните бранови, рендгенските зраци можат да се користат и во вакуум. Проблемот со традиционалните рендгенски апарати е што тие се големи и тешки, трошат многу енергија, имаат потешкотии при снимање на објект кој не е целосно неподвижен, што резултира со заматени снимки, а лесно се оштетуваат поради вибрациите при лансирање и враќање во атмосферата. Сепак, како што човечките вселенски мисии и патувањата надвор од Земјината орбита повторно стануваат сè поважни, особено со плановите за изградба на база на Месечината, расте и веројатноста астронаутите да се повредат, а со тоа и потребата од рендгенска дијагностика во вселената.
Технологијата денес е доволно напредна за малите, преносливи рендгенски апарати да станат вообичаени и на Земјата.
„Преносливите рендгенски уреди се користат насекаде – на Kentucky Derby, покрај теренот за време на Super Bowl и во региони со ограничени ресурси низ целиот свет, бидејќи можат да работат на соларна енергија и со нив можат да ракуваат и лица без медицинско образование“, изјави д-р Шејна Гифорд, доцент по вселенска медицина на клиниката Mayo во Рочестер, Минесота.
Гифорд сакала да тестира еден од овие преносливи рендгенски уреди во вселената. Нејзиниот тим првата можност ја добил во 2022 година, кога за време на параболичен лет биле симулирани услови на микрогравитација (авион кој создава состојба на бестежинска состојба следејќи параболична траекторија, како познатиот авион Vomit Comet). Тогаш членовите на екипажот успешно направиле рендгенска снимка од човечка шака.
Вистинскиот тест, сепак, следувал на 31 март 2025 година, со лансирањето на приватната мисија Fram2, која четворица астронаути без претходно вселенско искуство ги однесе на тридневна и пол мисија околу Земјата со капсулата SpaceX Crew Dragon. Иако никој од нив не бил медицински експерт, тие поминале четиричасовна обука за користење на преносливиот рендгенски апарат. За време на престојот во орбитата направиле рендгенски снимки од паметен часовник, шака, абдомен, карлица и граден кош. Сите снимки биле дигитални, што им овозможило веднаш да ги прегледаат без потреба од развивање филм.
По враќањето на Земјата, тројца независни медицински експерти ги споредиле рендгенските снимки направени во мисијата Fram2 со снимките направени пред лансирањето. Иако снимките од Земјата биле поквалитетни, било утврдено дека оние направени во вселената се доволно добри за дијагностицирање повреди, како што се скршениците на коските.
Дополнително, рендгенскиот уред се вратил на Земјата во капсулата Crew Dragon со само минимални надворешни оштетувања, и покрај изложеноста на удари и вибрации. Членовите на екипажот изјавиле дека уредот бил едноставен за користење, но препорачале во иднина да биде дизајниран така што полесно и побезбедно ќе може да се прицврсти во кабината.
„Верувавме дека комерцијално достапен пренослив систем ќе има добри шанси да ги издржи тестирањата пред лансирањето и дека екипажот ќе може да го користи во вселената со минимална обука. Со добивањето на првите рендгенски снимки од луѓе и опрема во вселената, нашето истражување ја потврдува изводливоста на радиографијата во орбитата и ги проширува дијагностичките можности за здравјето на екипажот и проценката на опремата“, изјави Гифорд.
Примената на рендгенските уреди во вселената не е ограничена само на здравствената заштита на астронаутите. Рендгенските зраци можат да се користат за проверка на евентуални оштетувања на електрониката и вселенските одела, за дијагностицирање проблеми кај неисправни сателити, па дури и да бидат вградени во лунарни ровери за анализа на површината на Месечината.
Следниот чекор е овие преносливи системи да станат уште помали.
„Се надевам дека ќе успееме дополнително да ја намалиме големината на преносливите системи за снимање и да ја подобриме нивната издржливост и едноставност за користење, за да можат да бидат дел од идните вселенски мисии“, рече Гифорд.
Оваа технологија би можела да има голема вредност и на Земјата. Лесните за користење и исклучително преносливи рендгенски уреди, кои создаваат дигитални снимки што можат да се анализираат на таблет или дури и на паметен телефон, би биле од огромно значење за спасувачките екипи во оддалечени или тешко достапни области. Тие исто така би ја подобриле здравствената грижа во руралните градови и села кои се далеку од големите болници, истовремено намалувајќи го притисокот врз овие здравствени установи.
„Широката примена на автономни минијатурни рендгенски системи низ целиот свет би можела да донесе револуција во јавното здравство. Кога станува збор за рендгенските зраци во вселената и на Земјата, небото не е граница“, заклучи Гифорд.
Резултатите од тестирањето на рендгенскиот систем беа објавени на 14 јули во научното списание Radiology.
