Една година откако Европската унија воведе нови правила за поправливост на паметните телефони, 4 од 5 анализирани модели немаат ниту основни информации што би требало да му помогнат на потрошувачот да го поправи уредот.
Уште поголем проблем е што дел од податоците врз кои се темели оценката за поправливост ги пријавуваат самите производители.
Европската унија пред една година се обиде да направи важен чекор кон уреди што ќе се користат подолго и полесно ќе се поправаат. Од 20 јуни 2025 година, паметните телефони и таблетите што се пласираат на пазарот во ЕУ мора да ги исполнуваат новите барања поврзани со поправливоста. Производителите и увозниците мора да обезбедат информации за поправки и резервни делови, а уредите добиваат и оценка за поправливост од А до Е.
На хартија, идејата е прилично јасна: купувачот пред купувањето треба да може да види колку лесно може да се поправи уредот и колку ќе го чини неговото одржување.
Во пракса, системот засега е многу помалку убедлив
Анализата што ја спроведе организацијата Right to Repair Europe покажува дека од 2.334 записи за модели на паметни телефони пласирани на пазарот во текот на минатата година, само околу 18 отсто содржеле линкови преку кои може да се најдат цените на резервните делови или упатства за поправка. Речиси половина од записите воопшто немаат URL на местото каде што би требало да се наоѓа таков линк.
Со други зборови, правилото постои, но информациите потребни за негово користење главно ги нема.
Поправливоста се пријавува самостојно
Проблемот е уште посериозен кога ќе се погледне како функционира оценката за поправливост.
Оценката од А до Е ја пријавуваат самите производители. Таа е дел од податоците поврзани со енергетската етикета, но не е видлива на помалата верзија на етикетата што се прикажува покрај производот во онлајн продавниците.
Истовремено, производителите и увозниците мора да обезбедат упатства за поправка и цени на резервните делови на бесплатни и јавно достапни интернет-страници.
Тука се појавува непријатното прашање: што вреди оценката за поправливост ако потрошувачот не може едноставно да ги провери информациите врз кои таа се темели?
Анализата наведува и случаи во кои производителите имаат највисока, А оценка за информациите за поправка, иако истовремено не ги обезбедуваат информациите што според правилата треба да бидат достапни.
Тоа е слабост што регулаторниот систем би требало да ја отстрани, а не да му остави на потрошувачот сам да ја открива.
Само 18 отсто го поминуваат основниот тест
Бројките од анализата се особено проблематични бидејќи не станува збор за некаква софистицирана техничка проверка.
Се проверувало дали во европскиот регистар EPREL се наведени интернет-страници на кои може да се најдат информации за поправки и резервни делови. Резултатот е поразителен: само околу 18 отсто од записите упатувале кон такви информации.
Околу 19 отсто од записите упатувале кон страницата на производот или корисничката поддршка, каде што ги нема потребните информации. Дополнителни осум отсто нуделе само бескорисно упатство како „видете го прирачникот“, додека речиси пет отсто упатувале кон Temu или AliExpress, дури и кога станува збор за упатства за поправка.
Особено е тешко да се оправда ситуацијата во која како информација за цената на резервниот дел се наведува широк опсег, како на пример од 14 до 128 евра за батерија. Таквиот податок малку му кажува на потрошувачот за реалниот трошок на поправката.
Кој ги контролира производителите?
Тука доаѓаме до клучниот проблем на целиот систем – надзорот.
Според анализата, празните полиња во EPREL лесно би можеле автоматски да се откриваат. Сепак, илјадници такви записи очигледно поминале без интервенција од јавните институции. Надзорот главно е одговорност на земјите членки, кои немаат доволно ресурси за систематска проверка на сите производи.
Последицата е прилично апсурдна. ЕУ им пропишала на производителите што мора да објават, но нема доволно ефикасен механизам со кој би проверила дали навистина го објавиле тоа.
Дел од работата така ја преземаат потрошувачките организации и невладините здруженија. Тие ги пронаоѓаат неусогласените производи и укажуваат на проблемите што, барем во идеален регулаторен систем, би требало да ги откриваат телата за пазарен надзор.
Усогласеноста не значи и корисност
Дури и кога производителот формално ќе ја исполни обврската и ќе наведе линк, потрошувачот сè уште не мора лесно да стигне до бараната информација.
Кај големите производители, како Apple и Samsung, потребно е да се поминат дополнителни страници и менија пред да се стигне до податоците за резервните делови.
Тоа го отвора прашањето зошто цената на резервните делови едноставно не би била вклучена во оценката за поправливост. Ако батеријата, екранот или друг клучен дел од уредот може да чини стотици евра, таа информација и тоа како влијае врз економската исплатливост на поправката.
Потрошувачот кој купува телефон од 800 или 1.000 евра не купува само хардвер. Тој ги купува и идните трошоци за неговото одржување.
Паметните телефони не се исклучок
Проблемот не се појавува само кај паметните телефони. Слични барања се применуваат и кај машините за сушење алишта, а проверката покажала дека повеќе од половина од анализираните модели и таму не биле усогласени. Кај некои усогласени модели, патот до потребните информации бил уште покомплициран отколку кај паметните телефони.
Дополнително, информациите што производителот ги има на својата интернет-страница не значат нужно дека купувачот ќе ги види. Анализата открила и значителен број уреди во физичките и онлајн продавниците што се продаваат без енергетска етикета.
А проблемот не е само во односот производител–потрошувач. И професионалните сервисери може да имаат проблеми со пристапот до информациите за поправка што законски би требало да им бидат достапни.
Без транспарентност нема вистинско право на поправка
Најголемата слабост на сегашниот систем не е во тоа што ЕУ донела погрешни правила. Проблемот е што премногу работи се темелат на декларации од производителите, а премалку на проверки.
Според анализата, јавноста нема обврзувачки пристап до целосната пресметка врз основа на која е одредена оценката за поправливост. Дел од податоците така остануваат надвор од независна проверка.
Тоа е тешко да се помири со идејата дека оценката за поправливост треба да му помогне на потрошувачот при купувањето.
Ако производителот може сам да го пријави резултатот, ако потрошувачот не може лесно да ги провери податоците зад резултатот, а пазарниот надзор нема доволно капацитет за систематска контрола, тогаш оценката за поправливост лесно може да стане уште една ознака на производот чие вистинско значење купувачот тешко може да го процени.
Решението е релативно едноставно: производителите и увозниците треба да објавуваат целосни извештаи врз основа на кои ја пресметале оценката за поправливост, а на ниво на ЕУ треба да се овозможи едноставно пријавување на неусогласените производи.
Правото на поправка не започнува кога телефонот ќе се расипе. Тоа започнува во моментот кога купувачот го избира. Затоа информацијата за тоа колку лесно и колку скапо може да се поправи мора да биде подеднакво достапна како и податокот за процесорот, камерата или количината на меморијата.
Засега, европскиот систем на овој тест е далеку од преодна оценка.
